JUNI 2022

Trend van meer groen in de stad is blijvend

SPECIAL BOUWEN

Modulair bouwen is de toekomst

Duurzaamheid is key

Hoe willen we wonen?

Marian Stuiver, Wageningen University & Research inhoud

DUURZAAM BOUWEN EN OPBOUWEN

Na zes jaar voorzitterschap van het bestuur heeft collega Tom Vandeginste de voorzittershamer doorgegeven aan on- dergetekenden: Selma van Ramele en Ernst-Jan van de Pas. Als managing partners worden wij gezamenlijk, als co-voor- zitters, verantwoordelijk voor de aansturing van Dirkzwa- ger. Ernst-Jan voor externe aangelegenheden, innovatie en de ICT-agenda. Selma voor interne aangelegenheden en compliance. Daarnaast gaan we op zoek naar een nieuwe kantoordirecteur, want Iman Stratenus neemt afscheid van ons kantoor.

Onder het voorzitterschap van Tom heeft Dirkzwager de nodige veranderingen doorgemaakt. Wij danken hem voor de bevlogen en inspirerende wijze waarop hij het kantoor heeft geleid. Dirkzwager staat er mede dankzij zijn leiding sterk en solide voor. Ook danken wij Iman voor zijn toewij- ding en inzet. Met zijn innovatieve geest heeft hij de orga- nisatie op een nieuw spoor gezet en daarmee voorbereid op de toekomst. Onderdeel van dit alles is een nieuwe huisstijl, die u in deze Samenspraak al terugziet.

Dit nummer staat in het teken van de ambitieuze bouwop- gave van het kabinet: één miljoen woningen bouwen in tien jaar tijd. De woningnood is hoog, er moeten dringend meer huizen komen, maar iedereen beseft dat dit goed doordacht moet gebeuren. Bouwen en klimaat zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Daar zijn alle partijen zich van bewust; wetenschappers, bouwbedrijven, woningcorporaties, pro- jectontwikkelaars en gemeenten. In dit themanummer laten we diverse betrokkenen aan het woord. En daarbij klinken regelmatig de begrippen natuurinclusief en conceptueel bouwen.

Duurzame oplossingen, dat is waar wij allemaal naar op zoek zijn. De bouwwereld, uw organisatie, onze relaties en wij- zelf. Duurzaam innoveren, alleen langs die weg kunnen we met elkaar aan een veilige en gezonde toekomst bouwen.

Ernst-Jan van de Pas en Selma van Ramele, Co-voorzitters bestuur

Cover: Milou Janssen en Luuk Arends ACTUEEL Marian Stuiver, Green Cities

JUNIOR VERSUS SENIOR Milou Janssen en Luuk Arends

IN CASU Korte berichten

BUSINESS CASE Daiwa House Modular Europe: Industrieel en modulair bouwen

DOSSIER Sustainable Finance

THEMA BOUWEN Bekijk fiscaliteit in startfase

IN DE PRAKTIJK Labnest, voor jonge en innovatieve entrepreneurs

THEMA BOUWEN “Conceptueel bouwen vergt cultuuromslag”

THEMA BOUWEN De maatschappelijke bouw- opgave van woningcorporaties

BUSINESS CASE Intopack: “Klanten scoren op duurzaamheid”

AGENDA en korte berichten 11 16 Marian Stuiver, programmaleider Green Cities

NATUURINCLUSIEF BOUWEN, WE KUNNEN ER NIET MEER OMHEEN

Nederland heeft nieuwe woning- bouw nodig, maar verdwijnen daarmee de bomen en parken in en rondom de stad? Niet als het aan de wetenschappers van Wageningen University & Re- search ligt. Zij onderzoeken en initiëren nieuwe mogelijkheden om natuurinclusief te bouwen. “De aandacht voor groen in de stad neemt enorm toe. Logisch, want de natuur is hard nodig voor klimaatadaptie, biodiversiteit en een gezonde leefomgeving,” zegt Marian Stuiver, programmaleider Green Cities.

“A

ls wetenschappelijk insti- tuut willen we bereiken dat de nieuw in te richten stad bijdraagt aan een klimaatadaptief Nederland. We krijgen te maken met klimaatveranderingen, denk aan wa- teroverlast, hittestress in de stad en de stijgende zeespiegel. Daar moeten we als land een antwoord op hebben. Dat zoeken wij in nature based solutions, op de natuur gebaseerde oplossingen voor klimaatadaptatie. Daarnaast kan de stad bijdragen aan de biodiversiteit, want ook daar gaat het in ons land niet goed mee als gevolg van onder andere stikstofuitstoot en bestrijdingsmidde- len. De natuur heeft onze steun hard

nodig en daar zijn allerlei partijen mee bezig. Zo ook wij, met onder meer het Wageningen Biodiversiteits Initiatief, naast participatie in het Deltaplan Bio- diversiteitsherstel en het Manifest Bou- wen voor Natuur. Het derde, maar min- stens zo belangrijke streven, is dat de stad voor de mens een gezonde woon- omgeving moet zijn. Collega’s doen on- derzoek naar de relatie mens en natuur en daaruit blijkt een duidelijke relatie tussen natuur en gezondheid. Zo is de dichtheid aan straatbomen omgekeerd gerelateerd aan het gebruik van antide- pressiva; hoe meer bomen, des te min- der antidepressiva. Mensen kwamen de lockdownperiode beter door als ze Het gaat niet alleen om ecologie en economie, maar ook over inclusiviteit: hoe betrek je alle bewoners bij de vergroening.

Green Cities

Projecten aanjagen

kennis benutten. Bijvoorbeeld bij het vergroenen van versteende wijken. Dat gaat niet alleen over ecologie, vast- goed en economie, maar ook over in- clusiviteit: hoe betrek je alle bewoners bij de vergroening. We willen daarom ook inzichten uit verschillende we- tenschappen combineren met kennis van niet-wetenschappers. Alles komt in die stad samen, al die verschillende disciplines en dat integreer je in nieu- we plannen en concepten. Het is een co-creatie. Wij zitten vaak bij het begin; we delen onze kennis bij het opstellen van de strategie, visie en richtlijnen. Zo proberen we projecten aan te jagen. Op het moment van de concrete invulling van een groene wijk of woontoren zijn wij eigenlijk al weg.”

Op de agenda

even konden ontsnappen naar de natuur. En de kans dat een kind ADHD-medicatie ge- bruikt is lager als de woonomgeving van het kind meer groen bevat. Ook bewegen mensen meer als er meer groene ruimte is. Natuur werkt dus positief op het welbevinden en geluk van de mensen in de wijk. En juist in wij- ken waar mensen met lagere inkomens wonen zijn de aangetoonde verbanden sterker. Dat is een belangrijk gegeven voor gemeenten, woningcorporaties en projectontwikkelaars. Investeer in die gebieden waar mensen wo- nen die het extra hard nodig hebben.”

Dr. ir. Marian Stuiver is pro- grammaleider Green Cities, een breed onderzoeksprogramma van Wageningen University & Research. Zij en haar collega’s onderzoeken vanuit diverse disciplines verschillende the- ma’s van de groene stad: natuur en ge- zondheid, natuur en klimaat, natuur en voedsel, natuur en biodiversiteit. Mari- an Stuiver heeft zelf een achtergrond in de landbouw en duurzame verstedelij- king als sociaal wetenschapper. “Ons wetenschappelijke programma Green Cities heeft tot doel om met on- derzoek bij te dragen aan de groene stad van de toekomst. Daarbij kijken we naar de stad als geheel en hoe daarin het natuurlijk systeem een plek moet krijgen. We kijken niet alleen naar de bijen en de vleermuizen, maar naar alle elementen van dat natuurlijke systeem en vooral ook naar de basis van bodem en water. Het gaat om het totaal aan maatregelen dat je kunt nemen om de natuur terug te krijgen in het stedelijk domein.”

“We zitten als partner in allerlei koe- pelorganisaties en projecten voor ver- groening van de stad. Daarin werken we samen met kennisinstellingen, ngo’s, vastgoedbedrijven, projectont- wikkelaars, gemeenten, provincies en ministeries.” De dag na het interview zal Marian Stuiver samen met Onno Dwars (Bal- last Nedam Development) en Lodewijk Hoekstra (NL Greenlabel), beiden aan- jagers van de petitie Natuurinclusief Bouwen, aan tafel zitten bij de minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, Hugo de Jonge. Marian Stui- ver bewaakt dan vooral de wetenschap- pelijke insteek van de natuurinclusieve opgave. “De rol van ons wetenschappers is om de kennisbasis goed op orde te hebben. Ook zijn wij inzetbaar om de droom van een groene stad van andere partijen te vertalen in innovatieprojecten die het vergroenen versnellen. Als vliegwiel- projecten. Juist op die plekken waar vergroening lastig is, willen wij onze

De oproep aan de minister is om na- tuurinclusief bouwen tot norm te ver- heffen. Dit kan via de nieuwe Omge- vingswet. Marian Stuiver: “Wat precies de politieke keuzes zijn, is niet aan de wetenschap. Maar een pleidooi voor duidelijkheid en versnelling van groen in de stad wil ik wel houden. De ge- meenteraden hebben de regie en con- trole bij de inrichting van elk nieuw te bouwen gebied. Op dit moment zie je grote verschillen in wat er binnen de diverse gemeenten gebeurt aan na- tuurinclusief bouwen. Het zou beter zijn als de overheid samenwerkt met de gemeenten aan basiscriteria voor natuur waaraan nieuwbouw moet vol- doen. Zodat de groene stad overal evenveel aandacht krijgt.”   Marian Stuiver constateert overigens wel dat ‘natuur’ weer terugkeert op de agenda: “We hebben bij de laatste ge- meenteraadsverkiezingen een inventa- risatie gemaakt van 25 grote gemeenten en daarvoor alle verkiezingsprogram- ma’s bekeken. Maar liefst 95% van alle politieke partijen heeft het over meer

groen in de stad. Natuur is niet langer een hobby, iedereen ziet de noodzaak ervan. Buurtorganisaties en bewoners zijn ermee bezig – denk aan het NK Te- gelwippen en Operatie Steenbreek – en gemeenten, ministeries, gezondheids- organisaties. Ook in de vastgoedsec- tor zijn veel pioniers. Elke maand zijn er wel een paar grote bijeenkomsten over groen bouwen. De Floriade heeft dit jaar ‘Growing Green Cities’ als the- ma en ook Provada, de grote vastgoed- beurs, gaat over klimaat, duurzaamheid en biodiversiteit. Het leeft enorm.” Bestuurlijke vernieuwing op dit onder- werp zou volgens Marian Stuiver de groene stad ook ten goede komen: “Ge- meenten moeten veel meer durven en hun bestuurscultuur daarnaar trans- formeren. Met name de grote gemeen- ten zouden binnen hun afdelingen niet slechts een enkele ecoloog of klimaat- specialist moeten hebben, maar een heel team van specialisten, inclusief sociale wetenschappers, die samen- werken met maatschappelijke organi- saties op het gebied van leefbaarheid, gezondheid en natuur in de stad.”

de inclusieve groene stad. “Een heel be- langrijk onderwerp is klimaat en recht- vaardigheid. Dat wil zeggen dat als er natuurinclusieve maatregelen worden genomen in een project, die alle men- sen ten goede komen en niet alleen de happy few. Iedereen die groene steden of klimaatoplossingen ontwerpt, krijgt wat ons betreft het inzicht in hoe je dit voor iedereen toegankelijk maakt en hoe je mensen daar positief bij betrekt.” Deze zomer zal een boek over de groe- ne stad van haar hand verschijnen met daarin een toolbox voor inclusie.

Optimistisch

Inclusieve groene stad

Niet alleen nieuwbouw, ook oudbouw kun je natuurinclusief aanpakken. Ma- rian Stuiver: “In Amsterdam is er nu bij- voorbeeld het initiatief van de Rooftop Revolution: de oudere panden in het centrum krijgen een groen dak. Of neem het vervangen van de kademuren in ou- dere steden. Als je dat natuurlijker gaat inrichten, kunnen dieren de grachten als hun leefgebied gebruiken.” Binnen Groene Cirkels Zuid-Holland denken Marian Stuiver en collega’s mee over innovatieve projecten, bijvoorbeeld de ontwikkeling van een overkapping van de A12 met een stadspark in Den Haag en een getijdenpark in Dordrecht. Naast dit alles houdt zij zich de laatste jaren vooral bezig met onderzoek naar

Ondertussen inventariseert Marian Stuiver ook nog de rijkdom aan lokale initiatieven die er zijn om de natuur te agenderen in de stad. En geeft ze lezin- gen en advies over het onderwerp. Een druk programma voor de programma- leider en haar collega’s. Heeft ze er ver- trouwen in dat er in de stedelijke plan- nen van de komende tien jaar inderdaad meer groen te vinden is? “Ja, ik ben daar zeker optimistisch over. We zijn nu met zoveel krachten aan het werk, dat ik denk dat het nu ook wel gematerialiseerd zal worden. Er zijn al veel voorbeelden van wijken die groen gerealiseerd zijn. Iedere zichzelf res- pecterende stad heeft een groene to- ren, zoals   Wonderwoods in Utrecht of de Trudo Toren in Eindhoven. En de helft van de gemeenten is al lid van Operatie Steenbreek. Ik denk dat die trend zeker doorzet. Door Covid, maar ook door de warme zomers van de af- gelopen jaren, hebben mensen ervaren dat het veel fijner is om in een park of stadsbos te wandelen dan tussen de hete blokken beton.”

Zie voor meer informatie: www.wur.eu/greencities JUNIOR VERSUS SENIOR

Waaraan herken je de meester?

Bij Luuk verloopt ook het contact met cliënten heel soepeltjes. Natuurlijk is het zakelijk, maar er is zeker ruimte voor een praatje. Wat betreft het in- houdelijke: Luuk denkt altijd verder dan de standaardoplossing. Hij overdenkt zaken juridisch-wetenschappelijk maar ook creatief.

Milou over 5 jaar?

Als het aan mij ligt, werk ik nog bij Dirk- zwager. Ik wil me verder specialiseren in het gezondheidsrecht en ook het pri- vacyrecht in de zorg. Ik hoop een eigen praktijk met eigen cliënten te hebben, waar ik advieswerk combineer met pro- cederen. Want ik vind het allebei inte- ressant.

N

Luuk als begeleider?

MILOU JANSSEN &LUUK ARENDS a een studentstage in het Zweedse Lund viel er een gat in haar agenda. Milou Janssen besloot die tijd te benutten om ervaring op te doen tijdens een kantoorbrede stage bij Dirkzwager in Nijme- gen. Gaandeweg groeide haar affiniteit met het gezondheids- recht. Naast haar master begon ze als werkstudent in het team van Luuk Arends. Die liet haar niet meer gaan. In december 2019 kon ze verder als advo- caat-stagiaire. “De systematiek van de zorgwetgeving, de samenhang van al die verschil- lende wetten en daarin onder- ling verbindingen leggen; dat is wat ik zo interessant vind. Ook het kantoor en de mensen zijn superleuk.” Milou Janssen zit duidelijk op haar plek.

Hij geeft me de ruimte om de verant- woordelijkheid te nemen. Hij zal ook nooit, omdat hij de senior is, een zaak bij zich houden. Doordat hij je vertrou- wen geeft, voel je je nuttig en gewaar- deerd. Hij beschouwt mijn inhoudelijke inbreng als gelijkwaardig. Net nadat ik advocaat-stagiaire werd, moesten we vanwege corona thuiswerken. Het klinkt raar, maar dat was fijn voor de begeleiding. Vóór die tijd was Luuk vaak naar cliënten. Nu zat ook hij thuis en ging even overleggen veel gemakkelij- ker. Maar het sociale contact met min- der directe collega’s miste ik wel enorm.

Wat heeft je achteraf verrast?

Luuk is een extravert en vrij druk per- soon, maar woont juist in alle rust mid- den in de natuur. Dat vind ik wel een grappig contrast.

Waarin is Luuk je voorbeeld?

Hij kan heel ad hoc een inhoudelijk ad- vies geven. Als iemand belt met een vraag, weet hij meteen wat te zeggen. Dat is natuurlijk ervaring, maar daar wil ik zeker ook naartoe werken.

Waaraan neem je geen voorbeeld?

Je eerste indruk?

Luuk is niet bepaald planmatig. Ik moet hem er wel eens op wijzen dat een voorstel dan en dan af moet zijn. Dat vindt hij gelukkig niet vervelend. Luuk is een beetje chaotisch en dat weet hij. In het team maken we er grapjes over.

Een senior-advocaat neemt een junior-advocaat onder zijn hoede. Deze jonge mensen vormen de nieuwe generatie Dirkzwagerjuristen. Hoe kijkt de junior naar de senior en andersom?

Ik was een beetje zenuwachtig. Ik ken- de Luuk, maar had hem nog nooit echt gesproken. Maar het gesprek voor een werkstudentschap verliep heel ont- spannen en ging over van alles. Het was meer aftasten of je goed met elkaar zou kunnen samenwerken. Mijn beeld van toen klopt nog steeds. Luuk is toegan- kelijk en benaderbaar.

Wat zal je van deze periode bijblijven?

Januari 2020. Ik was net begonnen en in één maand hadden we een indruk- wekkend kantoorfeest in Noordwijk, een promotiefeest van een collega én een team-uitje. Natuurlijk heel gaaf met al die nieuwe collega’s. Zo leer je elkaar meteen goed kennen.

Hij beschouwt mijn inbreng als volledig gelijkwaardig.

Milou over Luuk Werken met haar leidt echt tot een coproductie.

Luuk over Milou

vullen. Door gesprekken te evalueren, kunnen we daar allebei verbeteren.

IN CASU

REKENTOOL VASTGOEDPROJECTEN

Ontwikkelaars baseren belangrijke beslissingen van hun project nog met enige regelmaat op verkeerd be-

rekende fiscale analyses, ontdekten de Dirkzwagerfiscalisten. Daarom ontwierpen zij een digitale rekentool

voor ontwikkelaars van beleggingsprojecten van sloop naar nieuwbouw. Een pragmatisch instrument, waar-

mee u uw resultaat kunt toetsen én kunt optimaliseren. Toets uw eigen resultaten aan de berekeningen van

fiscaal specialisten. Kijk op: www.dirkzwager.nl/fiscale-projectanalyse.

Hoe haal je het beste uit iemand?

Je eerste indruk?

Milou viel op tijdens haar student- stage. Ze leverde goed werk voor mijn collega Koen Mous. Ze was ambitieus en enthousiast, pikte de zaken snel op en toonde meteen affiniteit met de ge- zondheidszorg. We vroegen haar daar- na als werkstudent voor mijn team. In ons eerste gesprek leek ze me nogal introvert. Leek, want Milou bleek ach- teraf eerder bedachtzaam. Ze kijkt de kat uit de boom. Maar ze weet precies wat ze wil en is niet bang om zich uit te spreken. We wilden haar na haar af- studeren graag als advocaat-stagiaire houden. Ze was al volledig ingewerkt, dat gaf haar een flinke voorsprong op nieuwe sollicitanten. En het is vooral prettig samenwerken met Milou.

D

e praktijk van advocaat Gezondheidsrecht Luuk Arends richt zich met name op wat hij het ‘klassiek gezondheidsrecht’ noemt. Daaronder schaart hij alles wat met patiënten en rechten te maken heeft, en daarnaast ook privacyrecht (waaronder het medisch beroepsgeheim) en kwaliteitswetgeving. Verder doet hij ook tuchtrecht en strafrecht voor zorgverleners. Zijn team werkt voor zorgaan- bieders, zorgverleners en bran- cheorganisaties, waarbij de nadruk ligt op de eerstelijnszorg en instellingen voor langdurige zorg (ouderen, verstandelijk ge- handicapten, psychiatrie). “Juist in die langdurige patiëntrelaties doen zich vaak complexere pro- blemen voor, met de zorgverle- ner maar ook in de verhouding met familieleden.”

Vrij snel na de aanstelling van Milou moesten we vanwege corona thuiswer- ken. Dat heeft ze goed doorstaan, al- hoewel ze het lastig vond alleen thuis te zitten. Even binnenlopen bij collega’s is er dan niet bij. Elke ochtend hadden we digitaal teamoverleg, voor de gezellig- heid en natuurlijk ook over werkgere- lateerde dingen. Daarnaast ‘Teamsten’ Milou en ik meerdere keren per dag over zaken. Ik nam haar via Teams ook mee naar cliënten. Milou was al vroeg zo ver in haar ontwikkeling dat ze zelf- standig kon werken voor eigen cliën- ten. Zoiets gaat spelenderwijs. Je moet iemand de ruimte geven om zijn eigen weg te vinden en dan tijdig een stapje opzij doen. En niet in beeld blijven van- wege je eigen ego.

MILJOENENDEAL KONING WILLEM II STADION

Als de Tilburgse voetbalclub de financiering rond krijgt, mag

THEATERSPEKTAKEL MIDZOMERNACHTSDROOM

De Arnhemse culturele topgezelschappen luiden

het einde van alle beperkingen en het begin van

een hoopgevende fase in met een groots spek-

takel: Midzomernachtsdroom, ‘een verleidelij-

ke, eigenzinnige en energieke theatershow voor

Oost-Nederland’. Toneelgroep Oostpool, Intro-

dans en Phion bundelen met Musis & Stadstheater

hun krachten om deze megaproductie te realise-

ren. Midzomernachtsdroom is een kleurrijke en

eigentijdse bewerking van de romantische kome-

die van Shakespeare, uitgevoerd door in totaal 35

performers: acteurs, dansers en musici. Dankzij

een educatieve samenwerking met scholen kun-

nen ook leerlingen van 12 tot 21 jaar kennis maken

met dans, theater en muziek.

De première

van Midzomernachtsdroom vond plaats

op 31 maart jl., waarna de voorstel-

ling tot eind mei op tournee

gaat door Oost-Nederland.

Zie voor data en locaties:

toneelgroepoostpool.nl.

Willem II zich eigenaar noemen van zijn thuisbasis, het Koning

Willem II Stadion. De club, die het stadion nu nog huurt van de

gemeente Tilburg, heeft de toezegging het stadion te mogen ko-

pen. De gemeente blijft eigenaar van de grond onder en om het

stadion en verpacht die aan Willem II. Tegenvoorwaarde is dat

Willem II investeert in alle noodzakelijke veiligheidsmaatregelen

voor meer spelerscomfort en betere exploitatiemogelijkheden. In

de onderhandelingen met de gemeente Tilburg werd de voetbal-

club bijgestaan door een team van Dirkzwagerspecialisten, waar-

onder Bart van Meer en Daan Bastiaans.

Sterke punten?

Milou over 5 jaar?

Milou is analytisch sterk, komt snel tot de kern. Ze is goed in zowel het advies- traject als in procederen. Ze kan ook heel toetsend zijn: ze bespreekt voor- af haar ideeën binnen het team om te controleren of ze op de goede weg zit. Werken met haar leidt echt tot een co- productie. Daarnaast is ze betrokken en attent. Ik ben een slechte planner; regelmatig wijst ze me subtiel op stuk- ken die bekeken moeten worden.”

Ik verwacht dat ze dan een aantal van haar ambities gerealiseerd heeft. Ze wil de Grotius specialisatieopleiding Pri- vacyrecht gaan volgen en zich verder specialiseren in de GGZ-zorg. Tegen die tijd zal ze een eigen praktijk heb- ben – hopelijk bij Dirkzwager – en zelf advocaat-stagiaires begeleiden. Nu al ontfermt ze zich over andere stagiaires.

Wat heeft je verrast?

Minpuntjes?

Als we samen een gesprek met een cli- ënt hebben, vindt ze het soms lastig om naar voren te treden. Maar misschien is dat ook een verbeterpunt voor mij- zelf. Ik probeer nogal snel stiltes op te

Haar guilty pleasure is Red Bull. Terwijl ze juist veel aandacht besteedt aan ge- zond eten en leven. Dat is het grappige aan haar. Milou is heel consentieus in bepaalde dingen, maar dan ineens zie je een rafelrandje. Daar houd ik wel van. Ze luistert bijvoorbeeld ook graag naar Nederlandstalige rap. Harry van Zandwijk, Daiwa House Modular Europe

VROEGER WAS EEN HANDSHAKE GENOEG

Terwijl Nederland snel veel duurzame woningen nodig heeft, werkt een innovatief bedrijf in Montfoort aan een oplossing: industrieel en modulair bouwen. Daiwa House Modular Europe, misschien nog vooral bekend als Jan Snel, ziet de vraag enorm groeien. CEO Harry van Zandwijk leidt rond.

In vogelvlucht komt de levensloop van het bedrijf op drie projectiewanden voorbij. Van het prille begin als oprich- ter Jan Snel in 1960 melkbussen gaat ophalen, via transport en productie van containers, naar het huidige be- drijf, Daiwa House Modular Europe dat zich op (semi)permanente huisvesting richt voor bedrijven, zorg, onderwijs en de woningmarkt. Van het bedrijf is nog steeds twintig procent in handen van de familie. Onder de naam Jan Snel Labnest een tijdelijke nest enhuisvesting ne(s)t- wordtbiedt nog altijd verhuurd, zo nodig binnen een dag. werk aan innovatieve entrepre- Die business verhuist binnenkort naar neurs. Startups met een creatief 7200m2 nabij Bunnik.

Duurzaam op de millimeter

“D

it moet je even zien.” Harry van Zandwijk loopt voor- uit, het hoofdkantoor uit en een ander gebouw binnen. Op het eerste gezicht lijkt de entree een kof- fiebar, maar dan strekt zich een ruimte uit waarin Daiwa House Modular Euro- pe presenteert wat het letterlijk in huis heeft. Woningen, appartementen, stu- dio’s, hotels, voor allerlei doelgroepen: starters, gezinnen, arbeidsmigranten, alleenstaanden, senioren en hulpbe- hoevenden.

Het Experience Center in Montfoort heeft één doel vertelt Van Zandwijk: inspireren en overtuigen dat modulai- re bouw de toekomst van de bouw is, vooral in een krap bemeten en druk land als Nederland. Sinds het oorspron- kelijke bedrijf Jan Snel is samengegaan met Japans grootste woningbouwer en

wereldspeler in industrieel en modu- lair bouwen, nu zo’n 2,5 jaar geleden, maakt het bedrijf grote sprongen. “We hebben de wind mee, niet alleen in Nederland, maar ook bijvoorbeeld in Duitsland”, vertelt Van Zandwijk. “Er is dringend behoefte aan woningen voor allerlei doelgroepen en traditionele bouwers kunnen het tempo niet aan.” Hij doelt op het specialisme van zijn be- drijf: praktisch kant-en-klare modules in series produceren op eigen terrein, in ‘fabriekshallen’, en vervolgens mon- teren op locatie. Die werkwijze maakt het snel, duurzaam en kosteneffectief. “En denk nou niet dat we eenvormige containers stapelen”, benadrukt Van Zandwijk. “Dat is zo’n hardnekkig, maar achterhaald imago van modulair bou- wen. Kijk zelf maar”, zegt hij terwijl hij de rondom-videopresentatie in het Ex- perience Center aanzet.

concept krijgen een kantoor en alle steun die nodig is om van hun idee Wat Van Zandwijk betreft kan korte een succes te maken. Juridische metten worden gemaakt met de beeld- vorming van eenvormigheid: “Inmiddels ondersteuning is een belangrijk hebben we dertien woonstandaarden, onderdeel van de begeleiding. verschillende afmetingen. Architecten Labnest en jonge Dirkzwager-juris- ontwerpen ze. Niets hoeft er hetzelfde ten trekken in dit project. uit te zien,samen afnemersop hebben vrije keuze Oprichter Valerie Zuijlen: “De in de indeling en van de stijl. Geen wandje hoeft in de weg staan, keuken startups - en ookte ikzelf -geen hebben precies hetzelfde.” zoveel juridische vragen; op dit Later licht hij nog eens de voordelen team kan ik altijd terugvallen.”

Maar de lockdown dwong Valerie terug te keren naar het ouderlijk huis in Ede: “Dat was ineens wel anders dan de ‘con - crete jungle’ van Manhatten! Wat moest ik nu? De film- en mediawereld lag stil.”

Maar Valerie is niet van het stilzitten. Ze komt uit een ondernemersfamilie, actief in truckdealers, reinigingsbedrijven en internationale vastgoedontwikkeling. Haar vader bood haar een leegstaand kantoorpand in Ede aan om een eigen productiehuis te beginnen. “Ik dacht aan de Girls Club. Ik zag daar hoeveel verder je komt, als je de juiste begeleiding krijgt. Zo ontstond het plan om jonge mensen bijeen te brengen. Een hub voor startups met een team eromheen dat hun unie - ke concept gaat pushen. Denk aan het concept van Shark Tank/Dragons Den. Dat werd Labnest, incubator en accele - rator. Bij Labnest vinden jonge pioniers de professionele ruimte, een netwerk, kapitaal en een-op-een begeleiding door professionals in onder meer strategie, branding, marketing, app development, finance, legal en business coaching. Het is een soort mix & match. Niet iedereen heeft dezelfde ondersteuning nodig.”

Z

van industrialisering van de bouw toe. “In een hal zijn de omstandigheden steeds hetzelfde. Als je een basisont- studeerde creatieve studies over werp ein series maakt, dan verbetert dat de kwaliteit, want van je kunt tot op de de hele wereld: film, design, millimeter werken. Omdat we het hele videogames tot computerscience proces in handen hebben, wordt het en vlak voor coronatijd behaalde Valerie ook duurzame manier van wer- van Zeen uijlen (27) nog een master cinema - ken, met helft minder CO -uitstoot studies in de hartje Broadway New York. Ze 2 dan in de bouw en East twintig kon aan het reguliere werk bij The Lower Side procent minder materialen. Girl Clubs. Dezebenodigde organisatie geeft jon - Sterker nog, tussen tachtig procent van onze ge vrouwen de 8 en 18 jaar, van modules en onderdelen wordt opnieuw ouders met lagere inkomens, de kans gebruikt. We streven naar nul generatie procent uit te groeien tot de volgende afval in 2030. NuClub al is 83% van ons afval leiders. De Girls krijgt support van recyclebaar of tezoals hergebruiken.” beroemdheden Oprah Winfrey.

“Maar ze hebben wél allemaal legal su -p port nodig,” vult Thomas Massee aan. Om een BV voor Labnest op te richten kwam Valerie via haar vader bij Dirkzwager-te recht. Notaris Ondernemingsrecht Karen Verkerk zag hierin een mooie ervaring voor jonge juristen en schoof kandi - daat-notaris Thomas naar voren: “Ik had net aan Karen aangegeven dat ik mijzelf als doel had gesteld om meer eigen dos - siers te verkrijgen en de daarbij komende verantwoordelijkheid. Karen stelde voor om contact met Valerie op te nemen. We hadden meteen een enthousiast gesprek. En Valerie bleek grootsere plannen te hebben dan het enkel oprichten van BV’s. Ze wilde meteen doorpakken.” Valerie: “Ik had me tevoren niet gereali - seerd hoeveel juridisch werk bij dit alles komt kijken. Voor mijn bedrijf, maar ook voor de startups. Ik heb al zo veel geleerd van Thomas.” Thomas: “Het mooie is dat Dirkzwa - ger verschillende specialisaties in huis heeft. Ik kan direct bij collega’s aanklop - pen voor zaken waar ik minder verstand van heb, zoals het huurrecht, contrac - tenrecht, IE-recht en meer. Zo ontstaat

Vlieguren De innovatieve slag die Van Zandwijk wil maken, voert verder. In de metaal- hal staan nu nog een drietal robots te lassen en gaten te boren. Maar straks komt er een nieuw en groter ‘lab’, zo- als hij dat noemt. “Daar gaan we zoveel mogelijk digitaliseren en robotiseren. Want dat is de toekomst van modulair bouwen.”

Opvang voor vluchtelingen

Over de grens is de vraag naar snel- le huisvesting zo mogelijk nog groter. “Alleen al in Berlijn zijn er 400.000 woningen nodig. Daarom werken we aan een megafabriek nabij Berlijn in sa- menwerking met ontwikkelaar en vast- goedinvesteerder Capital Bay. In april 2023 moet die fabriek in bedrijf gaan en 20.000 modules per jaar maken, het liefst meer natuurlijk.” Van Zandwijk erkent dat die groei soms ook een rauw randje heeft. Had Van Zandwijk vorige week nog Duitse rela- ties over de vloer, deze week kwamen mensen uit een heel andere wereld op bezoek: een delegatie van het ministe- rie van Defensie, medewerkers van het Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers en een aantal organisaties die naarstig op zoek zijn naar snelle opvang en huis- vesting voor Oekraïense oorlogsvluch- telingen en migranten van verder weg. Tijdens een rondleiding over het be- drijfsterrein schetst Van Zandwijk de impact van de Russische inval in Oe-

kraïne op zijn bedrijf. Of hij snel huisvesting kan leveren? Natuurlijk kan hij dat, dat is de aard van zijn innovatieve business. Tegelijk zegt hij dat hij zijn voorman heeft gevraagd extra staal in Turkije te bestellen. Uit voorzorg, want aan- voer van grondstoffen zou wel eens krap kunnen worden. Dat de impact van het conflict aan de rand van Eu- ropa nog groter is, blijkt op weg naar de hal waar de vloeren van woonmo- dules worden gemaakt. De zon schijnt en sommige werknemers genieten van een korte pauze buiten. ‘Hoe gaat het?’ vraagt Van Zandwijk in het voorbijgaan aan een medewerkster. ‘Het gaat wel’, antwoordt ze monter. Een Oekraïense collega, vertelt de CEO een stukje verderop. “We hebben meer mensen werken uit Oost-Europa, want vaklui zijn hier nauwelijks te krijgen.”   Zijn betrokkenheid tekent net zo goed Van Zandwijks ondernemerszin als de constante stroom plannen en stappen vooruit. Maar je kunt niet alles in de

hand houden, weet hij ook. “We groei- en zo hard de laatste jaren, de bedra- gen worden alsmaar hoger en tegelijk worden de contracten steeds dikker. Vroeger was een handshake genoeg. Er komt zoveel op je af in deze business. Het recht van opstal, vergunningen, erfpacht, puntenstelsel voor studenten, en dan nog allerlei mogelijke bezwaren. Daar heb je goede adviseurs voor nodig.”

Als ondernemer wil hij er helemaal niet mee bezig zijn, dus de waarde van een goede jurist en fiscalist is niet te onderschatten. “Die zoeken dingen tot op de bodem uit en dat behoedt mij voor valkuilen. Laatst wilde ik snel een stuk grond kopen in Duitsland en kon ik daarvoor direct terecht bij een lokale notaris. Toch belde ik even met Bart van Meer van Dirkzwager, mijn aanspreek- punt en net als ik altijd bereikbaar”, lacht hij terwijl hij op zijn telefoon tikt. Voor nóg directere juridische bijstand op het hoofdkantoor werkt nu Kristel Verkleij, advocaat bij Dirkzwager, twee dagen per week in Montfoort.

Er is dringend behoefte aan woningen en traditionele bouwers kunnen het tempo niet aan.

Internationale reikwijdte

Alles komt samen in dit bedrijf, vertelt advocaat Bart van Meer van Dirkzwager. Hij is overheid- en vastgoedspecialist en direct aan- spreekpunt van Harry van Zandwijk. “Juridisch, fiscaal, notarieel… De begeleiding van contractvorming kan heel complex zijn. Bestem- mingsplannen, erfpacht, eventuele bezwaarprocedures. In september moeten zeshonderd studentenwoningen worden opgeleverd? Dan gaan we rond de tafel met de universiteit en de gemeente. In Groningen onderhandelden we met de Staat der Nederlanden over aardbevingsbestendige modulaire woningen. En vergeet niet de internationale reikwijdte van deze business. Vandaar dat ook Susanne Hermsen, hoofd van onze German Desk, hierbij betrokken is. Zij is zowel advocaat Duits recht als Nederlands recht. SET Amsterdam, De Alliantie - foto: Cojan van Toor DOSSIER

Sustainable Finance

EERLIJK OVER GROENE INVESTERINGEN

De politieke belofte uit de Europese Green Deal en de EU-klimaatwet maken de transitie naar duurzame energiebronnen steeds urgenter. Deze noodzaak bereikt ook de financiële wereld: investeringen en beleggingen kunnen duurzamer en financiële instellingen dienen daarover transparant te zijn.

S

inds begin dit jaar is deze trans- parantie niet langer afhankelijk van de willekeur van de financi- ële marktpartijen. Een nieuwe EU-ver- ordening (de Taxonomieverordening) verplicht vastgoedfondsen, banken en ondernemingen hun groene hart te laten spreken. Of in ieder geval eerlijk te zijn over hoe duurzaam hun ‘groe- ne’ projecten in werkelijkheid zijn. ‘Sustainable’ is een begrip dat in alle sectoren opduikt en dus ook in de financiële wereld. Groene investeringen zijn hard nodig voor een klimaatneu- trale toekomst. Daar kunnen de finan- ciële marktpartijen niet langer omheen. Want in het kader van de Green Deal in- troduceert de Europese Commissie het actieplan ‘Duurzame groei financie- ren’. Hiermee wil de EU bevorderen dat kapitaalstromen zich richten op duur- zame beleggingen om langs die weg duurzame en inclusieve groei genereren. duurzame beleggingen om langs die weg duurzame en inclusieve groei ge- nereren.

voor minstens 1 biljoen euro aan in- vesteringen vrijmaken. Een aanzienlijk percentage daarvan heeft betrekking op vastgoed en de bouw. Dat geeft wel aan hoe groot de urgentie is om daar te veranderen.” Rob van Houts, advo- caat Banking & Finance en bestuurslid van het Energiefonds Utrecht, ziet dat ook in financieel opzicht de focus meer op de energietransitie komt te liggen. “Duurzaam investeren en beleggen in (bouw)projecten is hot and happening; iedereen probeert een graantje mee te pikken. Met als gevolg dat veel pro- jecten en investeringen het predicaat ‘groen’ dragen zonder dat daadwerke- lijk te zijn. Dit is het fenomeen dat be- kend staat als greenwashing.”

Criteria voor groen

Urgentie

“De vastgoedportefeuille is een zeer belangrijk onderwerp in het kader van de energietransitie. De Europese vast- goedsector is verantwoordelijk voor ongeveer 40% van het Europese ener- gieverbruik en 35% van de CO2-uit- stoot. In de komende jaren wil de EU

Met de nieuwe Taxonomieverorden- ing, een van de belangrijkste bouw- stenen uit het Europese actieplan, behoort greenwashing tot het verle- den. De Europese Commissie geeft zo criteria om te bepalen of een econo- mische activiteit inderdaad duurzaam is. Daarbij spelen zes doelstellingen op het gebied van klimaat en milieu een rol. Een activiteit is (ecologisch) duur- zaam als deze een substantiële bijdra- ge levert aan tenminste één van de zes doelstellingen en daarnaast geen nega- tieve invloed heeft op de overige doel- stellingen. Duurzaam investeren en beleggen in (bouw)projecten is hot and happening; iedereen probeert een graantje mee te pikken.

Van Houts: “Dit is belangrijk voor finan- ciële marktdeelnemers zoals banken, verzekeraars en (vastgoed)fondsen. Deze partijen moeten inzicht geven in de milieudoelstellingen waaraan de producten die zij aanbieden bijdragen. Je komt er niet meer mee weg je beleg- ging duurzaam te noemen en dan bij- voorbeeld vooral in kolencentrales te investeren naast een enkel zonnepark.” Een onderneming heeft zelf uiteindelijk ook baat bij de regelgeving: “Het is van toenemend belang dat ondernemingen aan financiers kunnen laten zien dat ze duurzaam zijn. Daarvoor is het goed om te weten welke criteria hiervoor gelden. Banken en andere investeerders zijn namelijk in toenemende mate op zoek naar duurzame investeringen.” Speci- aal voor bouw- en vastgoedactivitei- ten heeft de Europese Commissie een zogeheten gedelegeerde verordening met specifieke toetsingscriteria opge- nomen. Aan de hand van deze criteria kunnen financiële marktdeelenemers vaststellen of een bepaalde duurzaam- heidsclaim terecht is of niet.

gers over de effecten van duurzaamheid op hun beleggingsbeleid en -beslissin- gen. Van Houts: “Helder rapporteren en duidelijke informatie geven over de verduurzaming, zodat beleggers weten wat je doet. De Transparantieverorde- ning geeft hier regels voor. Partijen die duurzame producten aanbieden moe- ten daarnaast transparant zijn over de manier waarop een product invulling geeft aan de hiervoor genoemde duur- zame doelstellingen.”

in écht duurzaam bouwen. En dat leidt uiteindelijk tot de energietransitie die we met zijn allen voor ogen hebben.”

Het Banking & Finance team deelt kennis over beide EU-verordeningen op dirkzwager.nl onder de zoekterm Sustainable Finance. Vragen over de regelgeving? Neem vrijblijvend con- tact op met de experts van Banking & Finance (Rob van Houts: 026 353 83 10 of vanhouts@dirkzwager.nl).

Groenfonds

Transparantie

Een tweede bouwsteen uit het actie- plan waarmee financiële instellingen rekening moeten houden is de nieu- we Transparantieverordening (SFDR: Sustainable Finance Disclosure Regu- lation). Vastgoedfondsen, banken, ver- zekeraars en pensioenfondsen moeten voortaan transparant zijn over duurza- me beleggingen. Dat betekent betere informatieverstrekking aan eindbeleg-

Voor projectontwikkelaars met duur- zame ambities kan de EU-regelgeving volgens Van Houts positief uitpakken: “Banken en vastgoedfondsen zullen bekijken in welke mate een project bij- draagt aan het groene karakter dat ze willen uitstralen. Dus als je als ont- wikkelaar zorgt dat jouw project aan die EU-criteria van duurzaamheid vol- doet, kun je makkelijker en mogelijk ook goedkoper geld aanboren. Veel banken hebben een groenfonds, waarmee ze moeten investeren in groene projecten. De geldvrager betaalt dan meestal een lagere rente vanwege het groene ka- rakter. Dat compenseert weer de extra kosten van duurzaam bouwen.”   Rob van Houts ziet in de nieuwe EU-ver- ordeningen uiteindelijk winst voor ie- dereen: “Deze wetgeving dwingt finan- ciële marktdeelnemers na te denken en te rapporteren over de (negatieve) duurzaamheidsimpact van hun inves- teringen. Dat stimuleert investeringen

6 milieudoelstellingen van de Taxonomie- verordening

1. B eperking (mitigatie) van klimaatverandering. 2. A anpassing (adaptie) aan klimaatverandering. 3. D uurzaam gebruik en bescherming van water en hulpbronnen in zee of zeebodem. 4. T ransitie naar een circulaire economie. 5. P reventie en bestrijding van verontreiniging. 6. Bescherming en herstel van de biodiversiteit en ecosystemen.

Projectontwikkeling:

WEES OP TIJD MET DE FISCALITEIT © Daiwa House Modular Europe foto: Cojan van Toor B

ij de ontwikkeling van vastgoed komen fiscale vraagstukken nogal eens te laat aan de orde. Partijen maken vaak al in een vroeg stadium afspraken waarbij de fiscaliteit nog niet is meege- nomen, zo signaleren de vast- goedfiscalisten van Dirkzwager. Achteraf moet dan, indien nog mogelijk, reparatie plaatsvin- den. Daarom is het verstandig om al in een vroege fase van projectontwikkeling een fiscalist erbij te betrekken. Dat scheelt aanzienlijk in de portemonnee.

Bij projectontwikkeling – zoals van kantoren, winkels en woningen, zowel nieuwbouw als de transformatie naar een andere bestemming – heeft fiscali- teit een belangrijke invloed op het re- sultaat en daarmee op de waarde van een project. Elk project kent daarbij zijn eigen, specifieke fiscale merites. Zo is de angel bij de transformatie van kan- toorpanden naar woningen de vraag of het ‘in wezen nieuwbouw’ is. Het ant- woord daarop heeft implicaties voor de btw en overdrachtsbelasting.

iemand bezit een stuk grond en gaat een letter of intent tekenen voor de ontwik- keling van vastgoed. Daarin worden al- lerlei afspraken gemaakt. Hierbij moet worden gelet op de status van de loca- tie. Is er bijvoorbeeld sprake van bouw- grond? Hoe wordt het project aangebo- den: aandelen of stenen? En wat wordt er gerealiseerd? Meestal zit een project dan in een aparte projectvennootschap. Voor de latere verkoop van het project zijn vervolgens twee keuzes: een ste- nentransactie of aandelentransactie. Wat is hier fiscaal de optimale route? Het antwoord hierop hangt mede af van wie de afnemer is. Woningcorpora- ties zijn doorgaans niet geïnteresseerd in aandelen. Net als pensioenfondsen vanwege hun vrijgestelde status voor de vennootschapsbelasting. Bij andere beleggers kan daarentegen een aan- delentransactie belastingtechnisch voor de verkoper gunstig zijn. Er is dan door de deelnemingsvrijstelling geen vennootschapsbelasting verschuldigd over de winst die wordt behaald met de verkoop van de aandelen. In de praktijk wordt vaak wel een korting gegeven op de belastinglatentie.

vergoeding staan. Dit raakt het winst- potentieel van de projectvennootschap, die bij verkoop van de projectvennoot- schapsaandelen vrijgesteld is door toe- passing van de deelnemingsvrijstelling. Genoemde marktconforme vergoeding voor ingehuurde diensten is daarente- gen fiscaal wél belast bij de dienstverle- nende groepsvennootschap. De ervaring is dat partijen daar on- voldoende over nadenken. Dan blijkt tijdens een due diligence dat die ver- goeding onvoldoende is onderbouwd en gedocumenteerd. Dat kan leiden tot vervelende discussies gedurende een aan- of verkoopproces. En tot vragen van de Belastingdienst bij de aangif- te. Betrek dus bij afspraken over onder meer de winstdeling en projectontwik- kelingsovereenkomst óók de fiscalist om discussies tijdens een due diligence en met de Belastingdienst zoveel moge- lijk te vermijden of te ondervangen.

Stapelen van stenen

Due diligence

Letter of intent

Er zijn drie (deels overlappende) fases te onderscheiden waarin het vastgoed tot stand komt: de initiatieffase, de planontwikkelingsfase en de realisatie- fase. In de eerste twee fases wordt in principe de meeste waarde gecreëerd. De initiatieffase staat onder meer in het teken van een haalbaarheidsstudie, marktonderzoek en een financiële ana- lyse. In deze fase moet je al gaan naden- ken over de fiscale structurering. Stel:

Als in de initiatieffase alle lichten op groen staan, kan de planontwikkeling beginnen. Met onder meer het verwer- ven van de grond, eventuele opstallen (al dan niet via aandelen) en vergunnin- gen, de uitwerking van het financiële plan, het ontwerp van de architect en de projectontwikkelingsovereenkomst. In deze tweede fase zijn diverse par- tijen betrokken en worden afspraken gemaakt over de financiering en de werkzaamheden voor de projectont- wikkeling. Vaak huurt de projectven- nootschap gespecialiseerde kennis en werkzaamheden in bij groepsmaat- schappijen. Tegenover deze interne diensten moet een marktconforme

In de derde fase – de realisatiefase – vindt de daadwerkelijke bouw van het onroerend goed plaats. Oftewel ‘het stapelen van de stenen’. Voorafgaand aan deze fase zijn – als het goed is – al keuzes gemaakt over bijvoorbeeld de aanneemovereenkomst en het tijdstip waarop het project wordt geleverd. Wanneer een projectontwikkelaar of belegger bij een stuk grond betrokken wordt, kun je leveren voordat de bouw begint of pas nadat alles is gerealiseerd. Dat heeft weer verschillende fiscale implicaties.Om financieel en fiscaal de juiste keuze te kunnen maken, heeft Dirkzwager in een eerder stadium een rekenmodule ontwikkeld. Deze helpt een projectontwikkelaar fiscaal te opti- maliseren. Essentieel bij projectontwik- keling is een goede samenwerking tus- sen notaris, advocaat en fiscalist. Dat is dan ook een van de sterke punten van het vastgoedteam van Dirkzwager.

Vastgoed vragenlijst

Voor wie een vastgoedproject wil starten, heeft Dirkzwager een standaard vragenlijst opgesteld om een vastgoedproject fiscaal in kaart te brengen. Het gaat onder meer om vragen over de status van de locatie, hoe het project wordt aangeboden (‘met aandelen of stenen’), en over wat er wordt gerealiseerd. Door foto’s te sturen kan worden beoordeeld of sprake is van een bouwterrein of niet. Dat bepaalt of het in de sfeer van de btw of van de overdrachtsbelasting zit. Verder is het belangrijk om te weten wat er wordt gerealiseerd: kantoren, winkels of woningen? Dan is enigszins duidelijk wie de afnemers zullen zijn en dat helpt de juiste transactiestructuur in te richten.

Neem voor meer informatie contact op met de vastgoed- fiscalisten van Dirkzwager via horsthuis@dirkzwager.nl. IN DE PRAKTIJK

Labnest, incubator en accelerator voor ambitieuze startups

DE JONGE GENERATIE DIE SAMEN CREËERT, GROEIT EN BOUWT AAN DE TOEKOMST

Labnest biedt een nest en ne(s)t- werk aan innovatieve entrepre- neurs. Startups met een creatief concept krijgen een kantoor en alle steun die nodig is om van hun idee een succes te maken. Juridische ondersteuning is een belangrijk onderdeel van de begeleiding. Labnest en jonge Dirkzwager-juristen trekken samen op in dit project. Oprichter Valerie van Zuijlen: “De startups – en ook ikzelf – hebben zoveel juridische vragen; op dit team kan ik altijd terugvallen.”

Z

e deed creatieve studies over de hele wereld: van film en design tot videogames en computerscience en vlak voor coronatijd behaalde Valerie van Zuijlen (27) nog een master cinema- studies in hartje Broadway New York. Ze kon aan het werk bij The Lower East Side Girls Club. Deze organisatie geeft jonge vrouwen tussen de 8 en 18 jaar, van ouders met lagere inkomens, de kans uit te groeien tot de volgende generatie lei- ders. De Girls Club krijgt support van beroemdheden zoals Oprah Winfrey. Maar de lockdown dwong Valerie terug te keren naar het ouderlijk huis in Ede: “Dat was ineens wel anders dan de ‘con- crete jungle’ van Manhattan! Wat moest ik nu? De film- en mediawereld lag stil.” Maar Valerie is niet van het stilzitten. Ze komt uit een ondernemersfamilie, actief in truckdealers, reinigingsbedrijven en

internationale vastgoedontwikkeling. Haar vader bood haar een leegstaand kantoorpand in Ede aan om een eigen productiehuis te beginnen. “Ik dacht aan de Girls Club. Ik zag daar hoeveel verder je komt als je de juiste begelei- ding krijgt. Zo ontstond het plan om jonge mensen bijeen te brengen. Een hub voor startups met een team er- omheen dat hun unieke concept gaat pushen. Denk aan het concept van Shark Tank of Dragons’ Den. Dat werd Labnest, incubator en accelerator. Bij Labnest vinden jonge pioniers de pro- fessionele ruimte, een netwerk, kapi- taal en een-op-een begeleiding door professionals in onder meer strategie, branding, marketing, app development, finance, legal en business coaching. Het is een soort mix & match. Niet iedereen heeft dezelfde ondersteuning nodig.” Ik heb geen medewerkers, dus dit team van juristen is voor mij heel waardevol. Ik kan op hen terugvallen en straks de startups ook.”

Vlieguren

“Maar ze hebben wél allemaal legal support nodig,” vult Thomas Massee aan. Om een bv voor Labnest op te richten kwam Valerie via haar vader bij Dirkzwager terecht. Notaris Onderne- mingsrecht Karen Verkerk zag hierin een mooie ervaring voor jonge juris- ten en schoof kandidaat-notaris Tho- mas naar voren: “Ik had net aan Karen aangegeven dat ik mijzelf als doel had gesteld om meer eigen dossiers te ver- krijgen en de daarbij komende verant- woordelijkheid. Karen stelde voor om contact met Valerie op te nemen. We hadden meteen een enthousiast ge- sprek. En Valerie bleek grootsere plan- nen te hebben dan het enkel oprichten van bv’s. Ze wilde meteen doorpakken.” Valerie: “Ik had me van tevoren niet gerealiseerd hoeveel juridisch werk bij dit alles komt kijken. Voor mijn bedrijf, maar ook voor de startups. Ik heb al zo veel geleerd van Thomas.” Thomas: “Het mooie is dat Dirkzwa- ger verschillende specialisaties in huis heeft. Ik kan direct bij collega’s aan- kloppen voor zaken waar ik minder verstand van heb, zoals het huurrecht, contractenrecht of intellectueel ei- gendomsrecht. Zo ontstaat er intern een pool van jonge advocaten en kan- didaat-notarissen die met dit project vlieguren kunnen maken.” [zie kader] Valerie: “Ik heb geen medewerkers, dus dit team van juristen om me heen is voor mij heel waardevol. De vertrou-

wensband onderling is groot. Het zijn allemaal individuen die elkaar verster- ken. Het is echt een team waarop ik kan terugvallen en straks ook de startups.”

Droom waarmaken

Nestwerk

Sinds december 2020 is Valerie met de opstartfase bezig. Ze benaderde banken in de regio en organiseerde kick-offs via allerlei opleidingen om starters te ontdekken. “Dat gaat niet per se om creatieve startups, maar creatie- ve mensen die net iets anders denken. Het zijn innovatieve entrepreneurs.” Elke startup krijgt straks een eigen ‘lab’ in het pand van Labnest. Daar heeft Valerie de afgelopen tijd een aantrek- kelijk nest van gemaakt, compleet met micro-bioscoop (voor de pitches), een podcaststudio, meeting rooms, work- shopruimte en vergaderkamers. Behal- ve voor de beginners is er ruimte voor gevorderde startups die als incubator voor de jonkies kunnen optreden. Zo wil Valerie een ‘nestwerk’ creëren. Tussen de startups onderling, maar ook met bedrijven die hen op weg kunnen helpen. Valerie verwacht een synergie van allerlei mensen met diverse ach- tergronden: kunst, design, media, we- tenschap, sport, onderwijs, welzijn. Die gaan elkaar weer versterken in brain- stormsessies, masterclasses en nest- werk-events. “Labnest is midden in de Food Valley gevestigd, met de universi- teit van Wageningen om de hoek. Daar is heel wat potentie aanwezig.”

In januari van dit jaar heeft Thomas voor de eerste twee startups een bv op- gericht. Nu kan voor hen het echte werk als incubator en accelerator beginnen. De startups worden in een programma van 100 dagen klaargestoomd om hun idee te pitchen bij een investeerder. De eerste startup is Foodswapp, een app bedacht door twee bedrijfskunde- studenten. Thomas: “Ik omschrijf het wel als ‘tinderen voor je eten’. Je swipet waar je wel en geen zin in hebt, daar komt een match uit en die bestel via meteen bij een bezorgservice.” De tweede is Statieheld, een idee van een student techniek. Valerie: “Vanaf 2023 komt er statiegeld op blikjes. Hij wil innamepunten gaan plaatsen op scholen, stations en bij sportverenigin- gen. Voor elk blikje krijg je een e-wall- munt die je kunt opsparen of doneren aan een goed doel. Deze jongens krij- gen de kans hun droom waar te maken, maar het is ook keihard werken en am- bitieus zijn. Dat geldt voor iedereen, alle partijen gaan er vol voor.” Thomas: “We hebben een gezamenlijke missie: deze en alle volgende startups succesvol maken. Als begeleidende par- tijen investeer je in de toekomst. Als die startups straks doorontwikkeld zijn, schakelen ze ons hopelijk nog steeds in. Je groeit samen op en zo ontstaat er hopelijk een band voor het leven.”

www.labnest.info

Olga Görts, directeur Netwerk Conceptueel Bouwen

MODELOVEREENKOMST GEEFT STIMULANS AAN CONCEPTUEEL BOUWEN

Het huidige Dirkzwager Labnest-team bestaat uit: • Thomas Massee, kandidaat-notaris ondernemingsrecht • Mike van de Graaf en Tara Hermsen, advocaten ondernemingsrecht • Kristel Verkleij, advocaat overheid en vastgoed • Jeroen Lubbers en Dieuwertje Bouchier, advocaten IE/IT N

ederland heeft behoefte aan duurzame woningen, en een beetje snel ook. Gestandaardiseerde bouw luidt een nieuw soort samenwerking in tussen woningcorporaties en bou- wers. De net gelanceerde modelovereenkomst van het Netwerk Conceptueel Bouwen helpt afspraken hierover goed op papier te krijgen. Directeur Olga Görts legt uit.

worden verondersteld, en niet eenmalig en uniek zoals bij traditionele bouw, ligt de aansprakelijkheid voor het ontwerp en de uitvoering bij de aanbieder. Ook is er nu meer aandacht voor productie en planning, aangezien de bouw deels van tevoren in de fabriek gebeurt en de as- semblage op de bouwplaats.

De belangen zijn groot en het probleem is urgent. Rijk, gemeenten en woning- corporaties willen snel en tegen zo laag mogelijke kosten goede en duur- zame woningen bouwen. Een gestan- daardiseerd bouwproces op basis van beproefde concepten, draagt bij aan de oplossing, weet Olga Görts als geen ander. De directeur van het Netwerk Concep- tueel Bouwen (NCB), werkte jarenlang voor een corporatie die bouwopdrach- ten geeft en voor een groot bouwbedrijf dat standaard woningbouwconcepten op de markt brengt. Ze kent de tradi- ties en belangen van beide kanten, en benadrukt dat de nieuwe realiteit in Nederland andere eisen stelt aan de rol- verdeling tussen opdrachtgever en op- drachtnemer. Het NCB, waaraan Olga Görts sinds 2,5 jaar leiding geeft, stimuleert die ont- wikkeling door partijen in de bouwwe- reld samen te brengen, zodat kennis en best practices kunnen worden gedeeld. Conceptenboulevard.nl, een initiatief van het netwerk, bevat inmiddels lan- delijk 130 woningbouwconcepten van verschillende aanbieders. “Wie conceptueel bouwt, gaat de markt op met een complete en doordachte bouwoplossing, die herhaalbaar is en tegelijk kan inspelen op de specifieke vereisten van een locatie. En daarbij ook tegemoetkomt aan de behoeften van opdrachtgever en toekomstige bewo- ners. Standaardisering drukt de kosten en versnelt realisatie.”

Flinke cultuuromslag

De bouwwereld maakt al decennia een ontwikkeling door naar een zekere stan- daardisering. Denk aan prefab-bouw en complete modulaire woningonderdelen zoals gevels, die in de fabriek worden gemaakt en dan pas naar de bouwplaats gaan. Deze werkwijze geeft een impuls aan duurzame, circulaire en schone bouw (zie ook het artikel op pagina 12, red.). Tegelijk bezorgt het alle stakehol- ders zowel commerciële als juridische uitdagingen. “Het is aan de aannemer zelf om met een flexibele en herhaalbare bouwoplossing te komen in plaats van een eenmalig project, met een eenmalige kostenbe- rekening. Dit betekent dat je markton- derzoek moet doen naar de behoeften van potentiële afnemers en zelf een in- tegrale, flexibele en herhaalbare oplos- sing ontwikkelt. Samen met je partners uit de toeleverende industrie.” Conceptueel bouwen vergt overigens voor alle partijen een flinke cultuurom- slag, mét juridische consequenties, is de ervaring van Olga Görts. “Een bouwbe- drijf is gewend om precies voorgeschre- ven te krijgen door de opdrachtgever wat er moet gebeuren, om daarop ach- teraf tot in detail te worden afgerekend. Bij conceptueel bouwen moet je zelf de details van je concept al op orde heb- ben en word je afgerekend op presta- tie-eisen over zaken als duurzaamheid of gezonde leefomgeving. We spreken daarom van aanbieders in plaats van aannemers. Als opdrachtgever moet je heel goed weten wat je wilt en dan uit-

zoeken welk woningconcept past bij je bouwplannen en je budget. Deze ver- schillende rollen hebben gevolgen voor het soort overeenkomst dat aanbieder en afnemer met elkaar opstellen.”

Onmisbare leeswijzer

Nieuw modelcontract

Om praktische en juridische obstakels bij bouwers en opdrachtgevers weg te nemen, vatte het NCB vorig jaar het plan op om de bouwwereld een handje te hel- pen met een modelcontract. Een logisch vervolg, wat Olga Görts betreft, op alle andere instrumenten die het netwerk bouwers, opdrachtgevers en toeleve- ringsbedrijven al biedt om conceptueel bouwen tot een succes te maken. Met behulp van De Woonstandaard kunnen bijvoorbeeld de prestaties van verschil- lende woonconcepten goed met elkaar worden vergeleken. En nu is er dus sinds dit voorjaar een nieuw modelcontract dat voor partijen de drempel verlaagt om met conceptueel bouwen aan de slag te gaan. Het opstellen van de Modelovereen- komst Conceptueel Bouwen was nog niet zo eenvoudig, vertelt Görts. Een jaar lang studeerde een werkgroep van juris- ten van woningcorporaties, aanbieders van woningconcepten en brancheorga- nisaties Aedes en Bouwend Nederland op een nieuw type contract, dit onder leiding van juristen van Dirkzwager (zie kader). Het proces leverde genoeg stof op voor professionele discussies, over onder meer eigendomsverkrijging, garantietermijnen en risicoverdeling. Omdat een bouwconcept beproefd mag

“De modelovereenkomst is opgedeeld in twee fasen,” legt Görts uit. “Na de se- lectie van een aanbieder die de meest waardevolle aanbieding heeft gedaan, gaan afnemer en aanbieder met de be- trokken stakeholders aan de slag met het verkrijgen van een omgevingsver- gunning. In de eerste fase gaat het om de opdracht het woningconcept loca- tiespecifiek te maken. In deze fase vindt overleg plaats met de gemeente, nuts- bedrijven, huurders, omwonenden en andere betrokkenen. De bouwopdracht volgt in de tweede contractfase, als de afnemer de aanbieding accepteert en de omgevingsvergunning definitief is.” Ze vertelt dat aanvankelijk het idee

bestond om de stap te maken richting een klassieke leveringsovereenkomst, waarin een producent bepaalt wat hij biedt en onder welke voorwaarden. Olga Görts: “Net als bijvoorbeeld bij het kopen van een auto of koelkast gebeurt. Maar dat bleek voor woningbouw niet haalbaar, omdat dat zo locatiespecifiek is en er veel meer stakeholders bij zijn betrokken.” De complexiteit van het speelveld waar- in bouwers en opdrachtgevers opere- ren, valt niet ‘weg te vereenvoudigen’ op papier. Het modelcontract van het NCB is daarom niet ‘een kwestie van invullen en klaar’, benadrukt ze. “Er zit een lees- wijzer bij om partijen door het model te helpen, want er zijn nog altijd gezamen- lijke keuzen te maken, die specifiek voor een locatie, project of doelstelling kun- nen gelden.” “Open communicatie is cruciaal”, ver- volgt ze. “Om inzicht te krijgen in el- kaars belangen en blokkades zullen partijen moeten overleggen om tot een goed conceptueel bouwproces te ko- men. Dit modelcontract helpt daarbij.”

Sinds dit voorjaar is de model- overeenkomst voor conceptueel bouwen beschikbaar voor de bouwsector op Conceptueel- bouwen.nl. Dit modelcontract is het resultaat van een initiatief van het Netwerk Conceptueel Bouwen, Aedes Koninklijke Bou- wend Nederland en Dirkzwager. Robert Rijpstra en Lotte Blum van Dirkzwager verzorgden de juri- dische begeleiding van de werk- groep die bestond uit verschil- lende partijen in de bouwwereld.

Conceptueel bouwen vergt voor alle partijen een flinke cultuuromslag, mét juridische consequenties. DIT GAAT OM VEEL MEER DAN GETALLEN EN STENEN.

De maatschappelijke bouwopgave van woningcorporaties. Woningcorporaties spelen een grote rol in de bouwplannen van de overheid. Zij staan voor de maatschappelijke opgave om het aantal betaalbare sociale huurwoningen flink te vergroten. En dat is niet alleen een kwestie van snel nieuwe woningen neerzetten. Liesbeth van Asten, directeur-bestuurder van Volkshuisvesting, de grootste woningcorporatie van Arnhem, over de complexiteit van deze bouwambities.

wijken? Ofwel: wat voor soort samen- leving ga je maken? Het gaat om veel meer dan getallen en stenen. Het gaat om individuen en hun leefomgeving.”

Financiële armslag

I

n tien jaar tijd 1 miljoen nieuwe wo- ningen realiseren. Dat is het ambiti- euze plan van de overheid. Hiervan moet 30% sociale huurwoningen zijn en dat kan Den Haag niet zonder de hulp van de woningcorporaties. Lies- beth van Asten: “De nood is hoog. Ie- dereen kent wel iemand die geen wo- ning kan vinden. Maar de nadruk ligt in mijn ogen nogal sterk op ‘bouwen, bouwen, bouwen’. Dat klinkt wat al te simpel. Uiteindelijk ga je met die huizen ook 250 nieuwe woongebieden creë- ren. Dat maakt het vraagstuk ingewik- kelder. Voor wie gaan we bouwen? Hoe willen we wonen? Waar willen we wo- nen? Hoe bereik je differentiatie in de

Woningcorporaties hebben jarenlang grote aantallen woningen gebouwd. Die productie is fors afgenomen na de economische crisis ruim tien jaar terug. Daarmee begon de grote uit- stroom bij bouwbedrijven en werden de projectorganisaties van gemeenten en woningcorporaties afgebouwd. Tege- lijkertijd kregen de woningcorporaties minder financiële armslag, omdat de overheid verhuurderheffing ging vra- gen. Wat ongeveer neerkwam op een belasting van twee maanden huurin- komsten per woning per jaar. Huurgeld dat deze corporaties zonder winstoog- merk juist investeren in onderhoud, verduurzaming én nieuwe woningen.

Liesbeth van Asten: “Dat heeft de woon- crisis geen goed gedaan. Om de wo- ningbouw weer te stimuleren wordt de verhuurderheffing in 2023 afgeschaft. Volgens Den Haag ‘krijgen’ de woning- corporaties daarmee 5 miljard euro. Maar in feite haalden ze dit geld weg bij huurders met de laagste inkomens, die juist overheidssteun nodig hebben. Nu we weer kunnen bouwen, moeten we na al die jaren alles opnieuw in gang zetten.”

Volgens de directeur-bestuurder van Volkshuisvesting is ook de complexi-

Snel en duurzaam

Hoe willen we in de toekomst wonen?

teit in de tussentijd toegenomen. “Er zijn veel minder grondposities. Waar vinden gemeenten en woningcorpo- raties nog bouwlocaties? Er is meer wet- en regelgeving, zoals de stik- stofwet, en de procedures die je moet doorlopen zijn lang. Dan spelen er nog andere factoren: volgeboekte bouw- bedrijven, krapte op de arbeidsmarkt en steeds duurdere materialen. Dat alles maakt dit een enorme opgave.”

men: “Hierin is de intentie vastgelegd om samen te werken aan deze bouw- opgave en te versnellen. De gemeen- te, projectontwikkelaars, makelaars en woningcorporaties gaan elkaar in een vroeg stadium bij de plannen be- trekken. Hoe zorg je ervoor dat je aan de voorkant zo snel mogelijk duidelijk- heid hebt over wat wel en niet kan? Elk vraagstuk – flora en fauna, de parkeer- norm, mobiliteit en nog veel meer – wordt nu vaak apart bekeken. Maar we moeten echt naar een geïntegreerde aanpak: een plan vooraf, waarin al die zaken al zijn meegenomen.”

het minimale inkomen en voelen ons daarnaast verantwoordelijk voor leef- baarheid en problemen met huurach- terstand. Sociale huur is dus meer dan een te hoge huurprijs voor een klein ap- partement.” Om 30% ‘echte’ sociale huurwoningen door corporaties mogelijk te maken heeft gemeente Arnhem een doelgroe- penverordening opgesteld. “Die huur- prijzen zijn zo hoog, omdat de project- ontwikkelaar de kosten voor de grond wil terugverdienen. Maar als alle bieders vooraf op de hoogte zijn van het aantal verplicht te bouwen sociale woningen met een huurprijs van bijvoorbeeld 630 euro, dan kunnen zij daar in hun bod re- kening mee houden. Helderheid aan de voorkant; daar zijn ook de projectont- wikkelaars bij gebaat. Komen de partij- en er onderling toch niet uit, dan kan de gemeente de doelgroepverordening aan het bestemmingsplan koppelen. Daarin is onder meer de definitie opgenomen van wat er onder sociale huurwoningen verstaan moet worden.”

Versnellen

De eerste stap is samenwerking zoeken met de andere partijen. “Dit kun je niet alleen. Elk jaar maken woningcorpora- ties prestatieafspraken met gemeenten en de huurdersvertegenwoordiging. Wat zijn de plannen voor het woning- beleid en wie doet wat? Dat gaat over leefbaarheid, verduurzaming, betaal- baarheid; de drie pijlers van de woning- corporaties.” Voor de vierde pijler, nieuwbouw, is Arnhem tot een stadsakkoord geko-

Te hoge huur

De afgelopen jaren zie je vaker dat pro- jectontwikkelaars ‘betaalbare’ huur- woningen aanbieden voor 750 euro per maand, het wettelijke maximum voor sociale huur. Liesbeth van Asten: “Veel mensen zijn aangewezen op een woning tot een grens van 630 euro, zodat zij nog huurtoeslag kunnen krijgen. Deze bou- wen wij. We stellen ook geen eisen aan

In de regio Arnhem-Nijmegen gaat het in totaal om een productie van 50.000- 60.000 nieuwe woningen tussen nu en 2040. Liesbeth van Asten: “Dat be- tekent dat we ook moeten nadenken over de ruimtelijke ordening. Waar kun je bouwen? Eerst in bestaand gebied, maar als je het daar niet redt, waar ga je dan verstedelijken? En hoe ga je dan na- tuurinclusief1 bouwen in de stad en in de regio? Bij alle nieuwbouw ligt de na- druk natuurlijk op duurzaam bouwen, dit kan door conceptueel bouwen2 om het goedkoper en sneller te doen. Cir- culair bouwen, zodat je materialen kunt hergebruiken of woningen klimaatbe- stendig maken. Aan die verduurzaming werkt Volkshuisvesting ook in bestaan- de woningen: isoleren, energie opwek- ken, aardgasvrij maken. Dit alles van- wege de CO2-reductie, maar ook om de energierekening voor huurders omlaag te brengen.” Omdat die 100.000 woningen er niet van de ene op de andere dag staan, werken de woningcorporaties mee aan snelle oplossingen: “Om op korte termijn al meer woningen te kunnen aanbieden gaan we flexwoningen bou- wen – woningbouw op tijdelijke locaties – en we onderzoeken welke huizen we eventueel kunnen opsplitsen voor twee contracten achter één voordeur. In dat geval zou de gemeente de kostende- lersnorm moeten loslaten.”   Al met al zijn er nog wel wat hindernis- sen te nemen. Liesbeth van Asten, tot slot: “In ieder geval ligt bij alle betrok- ken partijen de focus nu op de urgentie. Je zult maar geen woning kunnen vin- den, bijvoorbeeld na een scheiding of als starter. Senioren, statushouders, dak- lozen; alle verschillende doelgroepen hebben onze aandacht. Woonrecht is een basisbehoefte. Als je geen rust hebt omdat je geen dak boven je hoofd hebt, dan is je levenskwaliteit ook minder.” © Daiwa House Modular Europe foto: Cojan van Toor E

erst 2,5 jaar de rechterhand van de directeur. Daarna zou Jeroen Langenberg hem opvolgen, was de bedoeling. Dat gebeurde echter al na 2,5 maand. Onder leiding van Langenberg werd de onderneming vervolgens weer gezond. Met als sluitstuk een nieuwe naam: Intopack. Een bedrijf uit Oss dat succesvol spuitgiet- verpakkingen voor de voedingsindustrie ontwikkelt, produceert en verkoopt. Jeroen Langenberg is sinds eind 2013 mede-eigenaar.

Vele jaren gaat het crescendo met de onderneming. The sky is the limit. Hoe- wel, een al te opportunistisch ingezet groeipad leidt tot overfinanciering en drukt als een loden last op het bedrijf. Vervolgens kondigt de kredietcrisis zich aan, klanten haken af, de omzet halveert en de bank verscherpt haar eisen. Het is september 2009. De net ingestapte medeaandeelhouder Lan- genberg sr. vraagt zijn zoon – dan 27 – namens hem in het bedrijf te stappen. Bedrijfseconoom Jeroen Langenberg, consultant procesmanagement bij een adviesbureau, ziet het aanbod wel zit- ten: “Mijn vak was bij een organisatie vlug vaststellen wat het probleem en de oplossingsrichting waren. Dat heb ik hier ook gedaan, in de vorm van een herstructureringsplan. Daarna ben ik gevraagd om het zelf uit te voeren. Ik kom uit een ondernemersfamilie: deze rol is mij op het lijf geschreven.”

nen hebben we de randvoorwaarden gecreëerd waarin medewerkers goed kunnen werken en de mensen hun werkplezier teruggegeven. We hebben goede arbeidsvoorwaarden gemaakt, de monteurs gevulde gereedschaps- karren gegeven, leuke activiteiten georganiseerd, enzovoorts. Met een werksfeer waarin mensen voor elkaar willen gaan en graag hun verantwoor- delijkheid nemen. Verder hebben we verloren klanten bezocht en gepro- beerd deze terug te winnen. Dat is voor een groot deel gelukt dankzij een goed verhaal en vooral door afspraken na te komen. Dat heeft ons veel loyaliteit gebracht, ook bij leveranciers. Door de tweede vestiging in Veghel te sluiten en de activiteiten over te hevelen naar Oss zijn we bovendien veel efficiënter gaan produceren.”

overgedragen aan een concullega. De doppen zorgden voor 30% van de om- zet, maar kostten 80% van de aandacht. Je moet doen waar je goed in bent. Nu ligt onze focus voor 100% op spuitgiet- verpakkingen voor de levensmiddele- nindustrie. Met al deze veranderingen konden we een teruggevallen omzet en zware overfinanciering ombuigen naar een normale financiering en een stijgende omzet. Op de top destijds be- droeg de omzet inclusief doppen € 17 miljoen euro, die daarna terugzakte. Dit jaar willen we boven de € 25 miljoen uitkomen. We hebben geïnvesteerd in een vernieuwde productiehal, een ma- chinepark met sinds 2016 ruim twintig nieuwe, energiezuinige spuitgietma- chines en een kantoor. Er komt een gloednieuw magazijn van bijna 100.000 m3 waarmee we naar een omzet kun- nen groeien van € 40-45 miljoen euro.”

‘Intopack’ loopt voorop

WE LATEN ONZE KLANTEN SCOREN OP DUURZAAMHEID

Jeroen Langenberg en Jeroen Naus Doppentak

Goede arbeidsvoorwaarden

Met steun van de bank en de toenma- lige aandeelhouders die vertrouwen in de nieuwe directeur hebben, gaat Jeroen Langenberg aan de slag. Het is schaken op vele borden. “Om te begin-

Sinds 2008, na het terugvallen van de omzet in verpakkingen, produceerde de onderneming ook doppen voor de voedingsindustrie. Langenberg, die het bedrijf, samen met een nieuwe aandeel- houder, in 2013 heeft gekocht: “Medio 2017 zijn de activiteiten in de doppentak

Biobased verpakkingen

Met vijftig gerobotiseerde machines, meer dan 120 matrijzen en circa 85 medewerkers is Intopack in de Euro- pese verpakkingsindustrie een van de kleinere spelers. Echter, door de focus op spuitgietverpakkingen voor de le- vensmiddelenindustrie – de food retail in het bijzonder – heeft het bedrijf een unieke propositie. 85% tot 90% van de afnemers, zoals Royal Smilde Foods en Signature Foods (Johma en Heks’nkaas), zit in de Benelux, Duitsland, Engeland en Scandinavië.

Jeroen Langenberg pakt een klein kunststof bakje voor een trendy sala- de: “Binnen ons segment beleveren we klanten met een zeer omvangrijk port- folio. We hebben heel veel op voorraad, zodat we snel kunnen leveren. Bij sala- des bijvoorbeeld kan een warme Pink- steren zomaar voor een vervijfvoudi- ging van het volume zorgen. Daar moet je op kunnen acteren. Tegenwoordig le- veren we ook via onze webshop en bol. com aan consumenten of kleine onder- nemers, zoals de kaas- en visboer. We produceren uitsluitend polypro- pyleen monomateriaal dat 100% recy- clebaar is. Sinds 2019 maken we aan de hand van eigen recepturen ook bioba-

sed verpakkingen op basis van riets- uiker. Verpakkingen die 100% voldoen aan alle eisen en gewenste specifica- ties, zoals voedselveiligheid, koude- en hittebestendigheid. Onze klanten sco- ren ermee in duurzaamheid. En Into- pack loopt hierin voorop.”

Sparringpartner

Dirkzwager een specialist die zich verdienstelijk

heeft gemaakt op dit gebied: de King of Content. Wie

schreef de meeste blogartikelen met het hoogste be-

reik? De Award van 2021 ging naar Stefan Kleijer, ad-

vocaat arbeidsrecht. Stefan heeft niet stilgezeten. Hij

schreef vorig jaar in totaal 18 kennisartikelen die de

interesse van heel wat sitebezoekers kregen: de teller

staat op 4813 pageviews. Daarnaast deelde de winnaar

ook nog juridische informatie via video’s, podcasts en

webinars. Dirkzwager neemt kennis delen serieus: de

juristen van kantoor publiceerden in 2021 samen 435

kennisartikelen, goed voor 1.217.386 pageviews.

DONDERDAG 29 SEPTEMBER 2022 Webinar: Kwartaalupdate Q3 Aanbestedingsrecht

DONDERDAG 13 OKTOBER 2022 Seminar: Actualiteiten Privacyrecht 2022 Van der Valk Hotel Nijmegen-Lent

We maken biobased verpakkingen op basis van rietsuiker die 100% voldoen aan alle specificaties, zoals voedselveiligheid. COLOFON

Samenspraak is een uitgave van Dirkzwager

Contactpersoon Dirkzwager: Annemarie Wiersma marketing@dirkzwager.nl

Concept & productie: Caplan Drukwerk: Drukkerij Wilco

Velperpoort Velperweg 1 6824 BZ ARNHEM

Stella Maris Van Schaeck Mathonsingel 4 6512 AN NIJMEGEN

T: +31 88 242 41 00 E: info@dirkzwager.nl W: www.dirkzwager.nl

Om op de hoogte blijven van het meest recente aanbod, kunt u kijken op onze eventpagina: dirkzwager.nl/events.

Aanmelden? Klik op de website op de ‘aanmeldbutton’. Tenzij anders vermeld is deelname kosteloos. De webinars staan open voor alle geïnteresseerden.

Terugkijken Op aanvraag kunt u de webinars terugkijken. Aanvragen via marketing@dirkzwager.nl.

De verzendfolie is biologisch afbreekbaar, dit hoort na gebruik bij het restafval.

agenda Een groeiend bedrijf krijgt per definitie steeds meer te maken met allerlei juri- dische zaken. Ook daar heeft Intopack een professionaliseringsslag gemaakt, sinds 2019 samen met Dirkzwager, ver- telt Jeroen Naus, gespecialiseerd in on- dernemingsrecht. “Het klassieke beeld is dat je advocaten alleen nodig hebt bij ruzies. In de prak- tijk is dat allang achterhaald. Wij zijn ook graag een sparringpartner die een on- derneming volledig juridisch ontzorgt. Daarvoor hebben we alle benodigde disciplines in huis. In mijn praktijk gaat het voor de rechter vaak over de uitleg van commerciële contracten. Wat heb-

ben partijen bedoeld? Het onderstreept het belang om dat in een overeenkomst duidelijk op te schrijven. Daarmee kun je later ruzies voorkomen.” Jeroen Langenberg: “Er loopt nu nog een geschil over een contract dat ver voor mijn tijd is opgesteld. Met langdu- rige en kostbare procedures vreet dat enorm veel energie en het had voorko- men kunnen worden. Ik moet met de business bezig zijn en niet met een juri- disch geschil.” Jeroen Naus: “Als het nodig is gaan we de strijd aan, maar voorkomen is vaak beter dan genezen. Het loont om te in- vesteren in duidelijke overeenkomsten en algemene voorwaarden. Ik begrijp wel dat de commerciële kanten van de deal vaak de meeste aandacht krijgen, maar met een goede schriftelijke vast- legging van de juridische spelregels kunnen veel toekomstige discussies worden vermeden. Daarvoor zet ik mijn expertise en ervaring graag in.”

JOOST BECKER IN WTR 1000

Dit jaar is IE-advocaat Joost Becker opnieuw gerankt

als Recommended Individual in de WTR 1000. De

jaarlijkse ranking door World Trademark Review is

gebaseerd op marktonderzoek van een onafhankelijk

researchteam, aangevuld met feedback van clienten

en inzendingen van advocatenkantoren. Joost Beckers

dankt zijn ranking aan zijn uitmuntende prestaties in

zijn specialisatie, het merkenrecht. Het juryrapport

omschrijft Joost als: “a fine choice for clients seeking

to preserve and defend their rights in the region and

beyond.”

DINSDAG 31 MEI 2022 Seminar: Actualiteiten Huurrecht Robbers & van den Hoogen Arnhem   WOENSDAG 1 JUNI 2022 Relatieavond cultuur: Lebbis: De Ziel Posttheater Arnhem   DONDERDAG 9 JUNI 2022 Bestuurdersevent: omgaan met crisis Spoorwegmuseum Utrecht

DINSDAG 14 JUNI 2022 Seminar: Milieuverontreiniging & Aansprakelijkheid Van der Valk Hotel Nijmegen-Lent   DONDERDAG 16 JUNI 2022 Zorg & Recht Webinar: De invloed van cybersecurity op governance in de zorg   DINSDAG 21 JUNI 2022 Webinar: Online platforms: het juridisch speelveld   VRIJDAG 24 JUNI 2022 Relatieavond Cultuur: Introdans, ‘Goud & Nieuw’ Stadstheater Arnhem   DONDERDAG 30 JUNI 2022 Webinar: Kwartaalupdate Q2 Aanbestedingsrecht   DINSDAG 13 SEPTEMBER 2022 Zorg & Recht  Webinar: fiscale en juridische aandachtspunten

KING OF CONTENT 2021

Dirkzwager.nl is een bron van actuele juridische

en fiscale informatie voor cliënten en overige geïn-

teresseerden. Op dit platform delen de juristen van

Dirkzwager dagelijks hun kennis. Jaarlijks verkiest

Sinds de oprichting van Dirkzwager in 1886 is er veel veranderd. Onze cliënten krijgen met steeds complexere – juridische – uitdagingen te maken. Om die uitdagingen te pareren willen we niet alleen alert blijven, maar ook veerkrachtig en flexibel zijn.

Dat betekent dat onze teams zich aanpassen aan elke specifieke cliënt en opdracht. We groeien mee waar nodig en verleggen onze koers indien zinvol. Altijd in nauw overleg met de cliënt en met een gemeenschappelijk doel voor ogen: de beste juridische en fiscale dienstverlening voor onze klanten.

Ons nieuwe logo symboliseert deze samenwerking in adaptieve teams. Fiscalisten, notarissen en advocaten uit verschillende rechtsgebieden werken intensief samen om uw complexe juridische vraagstukken op te lossen. Vandaag en morgen!